Maritiem programma  |   MP projecten | wrakken in databases  |  MP in de media   |   publicaties   |  nieuws   |  contact

  Maritiem programma >> projecten > capaciteitsopbouw

Ontwikkeling 4D IKAW Waddenzee

Het project IKAW 4D Waddenzee is erop gericht om een Indicatieve Kaart voor de Archeologische Waarden in dat gebied te maken volgens een geheel nieuw concept. Voor de late Holocene periode (vanaf de late Middeleeuwen) wordt een voorspellend model opgebouwd die rekening houdt met de veranderende zeestromen (verandering in gebruik en een indicatie voor gevaar, sedimentatie en erosie), sedimentatie en erosieverschillen door de eeuwen heen (indicatie voor gevaar voor de schepen en tevens voor de conditie waarin de wrakken nu kunnen verkeren), het gebruik van het gebied (voor handel, visserij of anders), infrastructurele werken (voor huidige bedreigingen) en de aanwezige bekende archeologische vondsten ook wel bekende voorraad genoemd (indicatie voor aanwezigheid en conditie andere vindplaatsen). Met 4 D wordt bedoeld dat naast X, Y en Z (diepte positie) ook wordt gekeken naar de tijd (en veranderingen in die tijd).

De Waddenzee is een dynamisch gebied; bekend is dat de stroomgeulen zich in de loop der tijd kunnen verplaatsen of van richting kunnen veranderen onder invloed van de getijdenstromen. De aanleg van de Afsluitdijk in 1932 vormde een blokkade waardoor de patronen van geulen en platen versneld veranderden.

In het Waddengebied bevinden zich vele archeologische resten, vooral historische scheepswrakken. Door de verplaatsing van de geulen en platen kunnen deze resten diep worden begraven, maar ook aan de oppervlakte komen waardoor ze worden blootgesteld aan degradatie processen. Een voorbeeld hiervan zijn de scheepswrakken in de gebieden Burgzand en Scheurrak. Deze wrakken zijn in de jaren 80 van de vorige eeuw aan het oppervlak verschenen en kort daarna ontdekt door sportduikers. Monitoringsonderzoek in de afgelopen jaren heeft uitgewezen, dat de scheepswrakken in deze gebieden in snel tempo worden aangetast door de paalworm en erosie.

Door de veranderende patronen van platen en stroomgeulen door de tijd heen te beschrijven, te visualiseren en te vergelijken, kunnen ook voorspellingen over veranderingen naar de toekomst toe worden gemaakt. Deze modellen leveren de basis voor een nieuwe Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW 4 D) voor de Waddenzee.

Verdiepingskaart westelijke Waddenzee

Historische kaarten en dieptemetingen
Deze modellen zijn geconstrueerd op basis van historische kaarten en dieptemetingen. Betrouwbare en gedetailleerde dieptemetingen in de Westelijke Waddenzee zijn beschikbaar sinds 1852. Oudere kaarten kunnen niet gebruikt worden als rekenmodellen, maar tonen wel de belangrijkste vaargeulen en ondiepten in historische perioden. Hiertoe zijn een aantal relevante historische kaarten (1584, 1666 en 1777) gedigitaliseerd. Vanuit deze digitalisatie was het mogelijk de informatie uit deze historische kaarten om te zetten naar een model. Hoewel dit model niet zo gedetailleerd is als die vanaf 1852 kan het wel gebruikt worden om mee door te rekenen om tot een totaalmodel te komen.

In 1852 werd de eerste hydrografische kaart met betrouwbare gebiedsdekkende dieptemetingen van de Westelijke Waddenzee geconstrueerd. Nieuwe metingen en kaarten volgden in 1925 (voor de Afsluiting), 1948 en 1975. Sinds de jaren 80 van de vorige eeuw wordt systematisch volgens een vaststaand raai- (of vaar-) patroon iedere 5 jaar gemeten. De modellen, afgeleid uit deze metingen, zijn gebruikt om veranderingen sinds de afsluiting van de Zuiderzee in hoge resolutie in kaart te brengen. Voorbeelden hiervan zijn de verdiepings- en verzandingskaarten.

De verdiepingskaart laat de gebieden zien, die sinds 1925 zijn verdiept. Vrijwel alle waarnemingen in ARCHIS liggen, logischerwijs, in deze gebieden. Omgekeerd laat de verzandingkaart de gebieden zien die ondieper zijn geworden, dus zijn verzand. Eventueel aanwezige archeologische resten van vòòr 1925 liggen hier dus begraven.


Dikte mobiele laag westelijke Waddenzee

De combinatie van de verdiepings- en verzandingkaart geeft een beeld van de dikte van de mobiele laag; de sedimentlaag die dus aan verandering onderhevig is. Door alle historische dieptemodellen te visualiseren in een animatie worden de veranderingen inzichtelijk.

Animatie die de veranderingen v.a. ca. 1575 tot heden inzichtelijk maakt voor de westelijke Waddenzee

project looptijd
Het project loopt van 2012 tot en met einde 2013. Het is in 3 fasen ingedeeld: Fase 1 - het verzamelen van alle relevante data en deze data vergelijkbaar aan elkaar maken – is in 2012 afgerond. Fase 2 is het modelleren van de in fase 1 verzamelde data. Deze fase is nu in volle gang. De afsluitende derde fase is het maken van een beschrijven wat de verschillende gecombineerde datasets die samen de IKAW gaan maken, ons nu eigenlijk vertellen en tevens een handleiding hoe de verschillende data het beste gecombineerd kunnen worden. Oplevering: Voor einde 2013.

De IKAW Waddenzee is een project van het Maritiem Programma van de RCE. De kerngroep bestaat uit mensen van de RCE (Menne Kosian, Martijn Manders) samen met een externe partij Periplus/Archeomare (Seger van den Brenk).

  Zie ook:

 

 


mail naar rijksdienst voor het cultureel erfgoed

maritiem programma

maritiem programma op facebook